Το κίνημα των σταζιέρ στη Γαλλία

Συνέντευξη με τον Ζυλιάν, εκπρόσωπο της συλλογικότητας “Επισφαλής γενιά”

Το ζήτημα των σταζ έχει μπει για τα καλά στον δημόσιο διάλογο – μετά και από μια υποδειγματική πρωτοβουλία της δικής μας Αριστεράς, που έθεσε αποτελεσματικά το πρόβλημα στην πολιτική ατζέντα. Πέρα όμως από τη σημερινή συγκυρία, το ζήτημα των σταζ αναδεικνύει ευρύτερα θέματα, που συνδέονται με τους όρους ένταξης των νέων στην αγορά εργασίας, τις προσδοκίες και τις δυσκολίες μιας ολόκληρης γενιάς, τις διαιρέσεις αλλά και τις συλλογικές διεκδικήσεις των νέων εργαζόμενων, της σύνδεσης ή όχι των αγώνων αυτών με το συνδικαλιστικό κίνημα κλπ.

Όλα αυτά δεν αποτελούν “προνόμιο” της χώρας μας. Στη Γαλλία, το θέμα των σταζ (ιδίως στον ιδιωτικό τομέα) έχει τεθεί από καιρό, μαζί με ευρύτερα ζητήματα εργασίας, και στον δημόσιο διάλογο αλλά και μέσα από συλλογικές διαδικασίες διεκδίκησης. Επιλέξαμε λοιπόν να δημοσιεύσουμε σήμερα μια ενδιαφέρουσα συνέντευξη με τον Ζυλιάν, 26 ετών, συνιδρυτή της συλλογικότητας Génération précaire (“Επισφαλής γενιά”), ο οποίος έχει σπουδάσει διεθνή οικονομικά και εργάζεται σε έναν οργανισμό για την προώθηση της οικονομίας της αλληλεγγύης.

Τη συνέντευξη πήρε ο πολιτολόγος και κοινωνιολόγος Μιχάλης Βακαλούλης, στις 17 Νοεμβρίου 2006, στο Παρίσι, και βρίσκεται στον δικτυακό τόπο:

http://www.generationmilitante.fr/archive/2007/01/08/entretien-n-1-julien.html#more

Ξεκινώντας, θα ήθελα να μου μιλήσεις για τη Génération précaire, πρωτοβουλία της οποίας είσαι συνιδρυτής.

Ζυλιάν - Είναι μια μη θεσμική πρωτοβουλία, η οποία ουσιαστικά λειτουργεί μέσω του διαδικτύου. Η διαπίστωση είναι απλή: οι σταζιέρ δεν πληρώνονται, δεν δικαιούνται άδεια μετ’ αποδοχών. Δεν τους λαμβάνει κανείς υπόψη. Πολύ λίγα σταζ καταλήγουν σε θέσεις απασχόλησης. Ακόμη κι αν έχεις πτυχίο, τελικά σου προτείνουν ένα σταζ. Αυτό σου προκαλεί ένα αίσθημα  ματαίωσης, και εγώ το έχω νιώσει και οι φίλοι μου. (…)

Αποφασίσαμε να συμμετάσχουμε στη διαδήλωση των συνδικάτων της 4ης Οκτωβρίου 2005. Ήταν η πρώτη ενωτική πορεία εδώ και καιρό, και τα συνθήματά της αφορούσαν την εργασιακή επισφάλεια και την αγοραστική δύναμη. Είπαμε ότι έπρεπε να πάμε επειδή τα συνδικάτα δεν ασχολούνται με τα σταζ κι όσους εργάζονται σε αυτά. Και πήγε καλά. Στην αρχή ήμασταν τέσσερις, την προηγουμένη ημέρα ήμασταν δέκα άτομα που ετοιμάζαμε τη διαδήλωση. Στο μεταξύ, η πρωτοβουλία μας βρέθηκε στο επίκεντρο της δημοσιότητας.

Πόσα άτομα συμμετείχατε στη διαδήλωση;

Ζυλιάν – Ειλικρινά, όχι πάνω από 15. Αντιθέτως, υπήρχαν 40 δημοσιογράφοι. Τότε βγάλαμε και τις μάσκες. Ήταν η πρώτη συγκεκριμένη πράξη, το πέρασμα από το εικονικό στο πραγματικό. Στην αρχή, η ιδέα για τις μάσκες ήταν μια αναγκαιότητα, γιατί υπήρχε κίνδυνος να εκτεθούν ορισμένοι σταζιέρ. Στη συνέχεια όμως έγινε μέσο επικοινωνίας, σήμα κατατεθέν.

Ποια ήταν η κεντρική ιδέα της κινητοποίησης;

Ζυλιάν – Εγώ βρίσκομαι επαγγελματικά πιο κοντά στο συνεταιριστικό περιβάλλον παρά στον κλασικό ιδιωτικό τομέα. Αυτό που με σόκαρε δεν ήταν τόσο ότι τα σταζ δεν αμείβονται παρότι αποτελούν πραγματική εργασία, αλλά κυρίως ότι κανείς δεν μιλάει γι’ αυτό, ότι οι βασικοί συνομιλητές, τα συνδικάτα, μοιάζουν ανίκανα να αγγίξουν το πρόβλημα, να βάλουν το δάχτυλο επί τον τύπον των ήλων, ενώ τα μίντια δεν το αναφέρουν καν. Αυτό που με σόκαρε ήταν ότι όλος ο κόσμος το έβρισκε φυσιολογικό. (…)

Η απουσία συνομιλητή έχει μια εξήγηση. Πράγματι, τα συνδικάτα δεν διαθέτουν ανθρώπους που να συνδέονται με μια νεολαία που είναι κινητική και δεν έχει σταθερές συμβάσεις εργασίας. Και, επιπλέον, οι σταζιέρ δεν έχουν συμφέρον να στιγματιστούν πολιτικά πηγαίνοντας  να συναντήσουν ένα συνδικάτο. Έτσι, ένας συνδικαλιστής δεν θα δει ποτέ έναν σταζιέρ, και τούμπαλιν. Είναι φαύλος κύκλος.

Πώς εξηγείται αυτό το ξαφνικό ενδιαφέρον και η δημοσιότητα, ενώ τα μέσα είναι ανύπαρκτα;

Ζυλιάν – Εκείνη την περίοδο απασχολούσε έντονα το ζήτημα της επισφάλειας. Έπρεπε να μιλήσουμε γι’ αυτό, να απαντήσουμε. Έχει σημασία ότι δυο μήνες αργότερα στη Γαλλία έγινε η κινητοποίηση κατά του Συμβολαίου Πρώτης Πρόσληψης (CPE) (…).¹

Είχαμε όμως και μια ικανότητα. Μπορεί να ήμασταν “φτωχοί” από πλευράς οργάνωσης, αλλά ήμασταν σαφώς χαρισματικοί σε ό,τι αφορά την επικοινωνία. Οι ανακοινώσεις Τύπου που βγάζαμε δεν ήταν σαν εκείνες που βγάζει κάποια “αρχαϊκή” οργάνωση και ξεκινά εξηγώντας το τάδε ή το δείνα άρθρο του νόμου. Η ιδέα ήταν να προκαλέσουμε το ενδιαφέρον των δημοσιογράφων. Δεν είχαμε δικά μας δίκτυα, αλλά καταφέραμε να ενεργοποιήσουμε ορισμένα υπάρχοντα δίκτυα που μας στήριξαν, όπως η ΑΤΤΑC. Για να έχουμε αντίκτυπο, έπρεπε να είμαστε ταυτόχρονα πραγματιστές και αποτελεσματικοί στην επικοινωνία.

Τι σημαίνει να είσαι πραγματιστής;

Ζυλιάν – Δεν σημαίνει πάντως ότι δεν είσαι απαιτητικός. Εμείς, τον Οκτώβρη, λέγαμε ότι θέλουμε ένα νόμο μέχρι την άνοιξη. Προφανώς, όταν το λέγαμε στη CFDT² ή στην FO,³ μας απαντούσαν: “Ναι, κι εγώ ήμουν κάποτε 25 χρονών”! Κι όμως, κερδίσαμε το νόμο: από τον Γενάρη, ο Ντομινίκ ντε Βιλπέν ανακοίνωσε τον νόμο για την ισότητα των ευκαιριών, που συμπεριελάμβανε το CPE και τρεις διατάξεις για τα σταζ, τις οποίες κατακτήσαμε.

Βεβαίως, οι διατάξεις αυτές ήταν διακοσμητικές. Από τη μια, η σύμβαση μαθητείας είναι πλέον υποχρεωτική, όμως ήταν ήδη εκ των πραγμάτων. Από την άλλη, αν και η αμοιβή των σταζ διάρκειας μεγαλύτερης από τρεις μήνες είναι υποχρεωτική, δεν υπάρχει ελάχιστο όριο στις αμοιβές. Πάντως κερδίσαμε έναν νόμο μέσα σε τρεις μήνες.

Ο πραγματισμός συνίσταται στο να απευθύνεσαι σε όλο τον κόσμο για να περάσεις ένα μήνυμα. Και τον ριζοσπαστισμό, πώς τον αντιλαμβάνεσαι;

Ζυλιάν – Το σκέφτομαι πολύ. Δεν είμαι σίγουρος ότι ήμασταν και πολύ ριζοσπαστικοί στη Génération précaire. Σε σχέση με τα σταζ που δεν αμείβονται, ζητήσαμε μια βελτίωση των συνθηκών για τους σταζιέρ που να πλησιάζει στη μαθητεία στην οποία υπάρχει σύμβαση εργασίας,  αλλά αμοιβή κατώτερη από το SMIC.⁴ Σε αυτό το ζήτημα ήμασταν πραγματιστές.

Μπορούμε να πούμε ότι το κίνημά σας είναι ένα είδος μονοθεματικού μεταρρυθμισμού που στοχεύει συγκεκριμένα σε νομικοπολιτικές απαντήσεις;

Ζυλιάν – Ναι, μπορούμε να το πούμε κι έτσι. Αλλά δεν επιλέξαμε την ονομασία Génération stagiaire (Γενιά των σταζ). Εξαρχής θελήσαμε να αποφύγουμε την αναφορά μοναχά στη θεματική των σταζ. Γιατί από πίσω υπάρχει μια ανάλυση, η διαπίστωση ενός “χάσματος γενεών”, δηλαδή σχετικά με το ότι η θέση που επιφυλάσσεται στη γαλλική νεολαία σήμερα είναι στις τελευταίες προτεραιότητες των κυβερνήσεων και του πληθυσμού. Τα σταζ ή το στεγαστικό πρόβλημα το αποδεικνύουν θαυμάσια. Το CPE επίσης, γιατί μας λένε: “Α, τα καημένα, ζορίζονται για να ενταχθούν στην αγορά εργασίας, η πραγματική λύση γι’ αυτή την επισφάλεια θα ήταν να τη θεσμοποιήσουμε”. Είναι όντως γεροντική λογική! Τηρουμένων των αναλογιών, οι υλικές συνθήκες πρόσβασης στην κοινωνία είναι σήμερα πολύ πιο δύσκολες από αυτές που γνώρισε ο πατέρας μου.

Αναφέρθηκες σε ένα χάσμα γενεών. Κάθε γενιά δεν αντιτίθεται, κατά κάποιον τρόπο, στην προηγούμενη;

Ζυλιάν – Δεν πρόκειται για τις ίδιες ακριβώς δυσκολίες με εκείνες που είχε η προηγούμενη γενιά έναντι των γονιών της. Εκείνη την περίοδο, η “διάσταση απόψεων” ήταν μάλλον ψυχολογικής τάξης. Ο Μάης του ‘68 μπορεί να διαβαστεί σαν κρίση του ατομικισμού, που διασταυρώθηκε με ένα επαναστατικό πνεύμα, με την ελπίδα της ριζικής αλλαγής. Αλλά οι διαδηλώσεις της Πρωτομαγιάς τους 2002, το κίνημα ενάντια στο CPE καθώς και η αυθόρμητη συμπάθεια που προκαλεί η Génération précaire είναι διαφορετικής φύσης.

Η τωρινή γενιά δεν είναι ακόμα σε θέση να μιλήσει για “ψυχολογία”· μιλάμε συνήθως για όρους εργασίας, για στέγαση, για πρόσβαση σε ένα αξιοπρεπές πλαίσιο ζωής. Είναι μια πολύ πιο πραγματιστική έγνοια, σχεδόν “κομφορμιστική”. Δεν πρόκειται παρά για την κοινωνική ένταξη. Ενώ για τη γενιά των “εξηνταοχτάρηδων” το διακύβευμα δεν ήταν τόσο η ένταξη όσο η ανάληψη της συμβολικής, πολιτικής και οικονομικής εξουσίας.

Ωστόσο, η δική μου προσέγγιση δεν είναι καθαρά γενεακή. Η αντίληψη αυτή πρέπει να σχετικοποιηθεί, γιατί σε μεγάλο βαθμό αποκρύπτει τις πολύ διαφορετικές ταξικές συνθήκες στους κόλπους της νεολαίας. Σε σχέση με το σύνολο των επισφαλών μισθωτών, τα σταζ αντιπροσωπεύουν μια επίσημη αλλά ολέθρια μορφή κοινωνικού ντάμπινγκ. Ωστόσο γίνεται δυσκολότερο για έναν άνεργο να βρει δουλειά, ακόμη κι αν πληρώνεται με το SMIC, όσο υπάρχουν στη χώρα ένα εκατομμύριο σταζιέρ που τραβούν προς τα κάτω το κόστος εργασίας. Κι είναι ακόμη πιο σκληρό αν είσαι “μεγάλος” ή αν λέγεσαι Χαλέντ και μένεις στο Μπομπινύ.⁵

Εν τέλει, όσο περισσότερο υπάρχουν σταζ, τόσο λιγότερο υπάρχει ένταξη για τους νέους, καθώς εκ των πραγμάτων χάνονται οι θέσεις εργασίας για νεότερους ή για βοηθούς. Όμως υπάρχουν και άλλα ζητήματα: τι γίνεται μ’ αυτούς που για διάφορους λόγους δεν κάνουν σταζ, και κυρίως επειδή δεν έχουν λεφτά; Τα σταζ κοστίζουν, είναι μια επένδυση.

Οι νέοι που δεν έχουν πρόσβαση σε αυτά, στην αγορά εργασίας είναι με την πλάτη στον τοίχο, γιατί απαιτείται προηγούμενη εργασιακή εμπειρία. Είναι μια νέα μορφή ανισότητας. Σε τελική ανάλυση, αν εστιάζεις στους σταζιέρ, οι οποίοι έχουν κάνει σχετικά μακρόχρονες σπουδές, καταλήγεις να εστιάζεις σε αυτούς που είναι οι πιο ευνοημένοι ή οι πιο “εξοπλισμένοι” στην αγορά εργασίας. Αλλά, όταν ακόμα και οι “insiders” αρχίζουν να εξεγείρονται, συναντιούνται με εκείνο το τμήμα της νεολαίας που είναι υποβαθμισμένο, χωρίς καμία πρόθεση για στρατευμένη κινητοποίηση. Εκεί ακριβώς μπορεί να συναντηθούν οι λαϊκές και οι μεσαίες τάξεις.

Τι εικόνα έχεις για τα συνδικάτα;

Ζυλιάν – Υπάρχει  ο συνδικαλισμός στον οποίο πιστεύω. Είμαι εκπρόσωπος των εργαζομένων εκεί όπου δουλεύω. Είναι μια σημαντική προσωπική επιλογή. Αλλά ο συνδικαλισμός των συνομοσπονδιών, ο λεγόμενος αντιπροσωπευτικός, με απελπίζει. Καταρχάς, το ποσοστό των εγγεγραμμένων σε συνδικάτα κινείται γύρω στο 8%. Έπειτα, οι συνδικαλισμένοι είναι συγκεντρωμένοι σε συγκεκριμένους τομείς (δημόσιος τομέας, μεταλλουργία κ.λπ.). Τέλος, ο συνδικαλισμός υπονομεύεται από τις εσωτερικές διαιρέσεις, ιδίως ανάμεσα στη CGT⁶ και τη CFDT.

Εσείς τι περιμένετε από τα συνδικάτα;

Ζυλιάν – Απευθυνθήκαμε ταυτόχρονα στα κόμματα και στα συνδικάτα. Με τα κόμματα λειτούργησε – ήταν ίσως και ιδιοτελές, αλλά δεν έχει πολλή σημασία. Όμως με τα συνδικάτα δεν καταφέραμε τίποτα σημαντικό.

Τα συνδικάτα μπορούν να μεταρρυθμιστούν σε σχέση με τις δικές σας διεκδικήσεις;

Ζυλιάν – Είναι αδύνατο, με τη βάση των μελών που έχουν. Αδυνατούν να συνδιαλλαγούν με τους εποχιακούς εργαζόμενους, κι ακόμη περισσότερο με τους σταζιέρ, και δεν μιλούν ποτέ για τους φοιτητές.

Τι θα έπρεπε να αλλάξουν για να αποκτήσουν ενδιαφέρον στα μάτια των νέων;

Ζυλιάν – Όλα! Η Σεγκολέν Ρουαγιάλ έχει προτείνει την αυτόματη ένταξη στα συνδικάτα. Δεν γνωρίζω τις λεπτομέρειες της πρότασής της, όμως αν τα συνδικάτα χρηματοδοτούνταν με μια μικρή εισφορά όλων των μισθωτών σε αναγνώριση, τρόπον τινά, της λειτουργίας τους ως δημόσιου φορέα, δεν θα μπορούσαν πλέον να κάνουν ό,τι να ‘ναι.

Ενώ τώρα οι άνθρωποι έχουν την εντύπωση ότι τα συνδικάτα είναι εδώ για να τους υπερασπιστούν ακόμη κι αν οι ίδιοι δεν συνεισφέρουν καθόλου. Είναι ένα φοβερό φαινόμενο “λαθρεπιβάτη”. Αν τα συνδικάτα κινητοποιηθούν για να διεκδικήσουν μια καθαρή χρηματοδότηση, με τρόπο που να είναι υπόλογα για τη δράση τους απέναντι σε όσους συνεισφέρουν, θα μπορούσαν να το πετύχουν.

Οι νέοι της γενιάς σου δεν γνωρίζουν τα συνδικάτα;

Ζυλιάν – Καθόλου. Και τα συνδικάτα επίσης. Οι νέοι δεν γνωρίζουν ούτε τη CFE-CGC⁷ ούτε τη CFTC,⁸ οριακά μόνο γνωρίζουν τη CGT και τη CFDT, αλλά δεν ξέρουν ότι αυτά τα δύο συνδικάτα είναι “εχθροί εξ αίματος”. Ακόμη χειρότερα, οι νέοι δεν γνωρίζουν το εργατικό δίκαιο στη Γαλλία. Έχουν την εντύπωση ότι είναι περίπλοκο, ενώ εντέλει είναι αρκετά απλό. (…).

Πράγματι, η γενιά μου δεν περιμένει και πολλά από τα συνδικάτα. Καταρχάς, διότι δεν τα ξέρει. Έπειτα, επειδή έχει την εντύπωση ότι το εργατικό δίκαιο είναι ανύπαρκτο. Και, τέλος, διότι είναι πεπεισμένη πια ότι η αγορά εργασίας είναι μια ζούγκλα. Οι νέοι δεν σκέφτονται ποτέ το τρίγωνο εργοδότης-μισθωτός-συνδικάτο. Και οι λίγοι που ξέρουν πέντε πράγματα είναι απογοητευμένοι από τα συνδικάτα. Οι ανεπάρκειες του συνδικαλισμού ως δημόσιου φορέα ενημέρωσης σχετικά με τους νόμους που διέπουν την εργασία αποτυπώνονται καθαρά σε αυτή την απουσία. (…)

Υπάρχει και ένας άλλος παράγοντας που κάνει τα συνδικάτα λιγότερο ελκυστικά. Η CGT και η CFDT, για να μείνουμε στις δύο μεγαλύτερες συνομοσπονδίες, αυτό που “πουλάνε” δεν είναι μόνο μια ένταξη αλλά και τη σύνταξη με έναν συνολικό λόγο. Αν συμφωνείς μαζί τους, πρέπει αναγκαστικά να συμφωνείς και με την τάδε ή τη δείνα εκστρατεία τους για κάποιο ζήτημα. Αλλά αυτή η μορφή ένταξης δεν μπορεί πια να περπατήσει σε μια γενιά που είναι “ατομικιστική” αλλά συγχρόνως έχει σπάσει τα στεγανά στη σκέψη.

1.Το Συμβόλαιο  Πρώτης Πρόσληψης (CPE) ήταν μια νομοθετική πρωτοβουλία της γαλλικής κυβέρνησης επί προεδρίας Ζακ Σιράκ που υποτίθεται ότι διευκόλυνε την ένταξη των νέων ανέργων στην αγορά εργασίας, ωστόσο απήλασσε τους εργοδότες από τις εργοδοτικές εισφορές και τους έδινε το δικαίωμα αναιτιολόγητης απόλυσης του εργαζόμενου. Το CPE προκάλεσε έντονες αντιδράσεις από την πλευρά των φοιτητών, των συνδικάτων και της Αριστεράς, διότι οδηγούσε σε αυθαίρετες απολύσεις και επισφαλείς σχέσεις εργασίας, με αποτέλεσμα τελικά να αποσυρθεί.

2. Γαλλική Δημοκρατική Συνομοσπονδία Εργασίας: το δεύτερο σε μέλη συνδικάτο της χώρας .

3. Εργατική Δύναμη: η τρίτη μεγαλύτερη εργατική συνομοσπονδία της χώρας, με τροτσκιστικές αναφορές.  Προέκυψε το 1948 από διάσπαση της συνομοσπονδίας του ΚΚΓ.

4. Διεπαγγελματικός ελάχιστος μισθός ανάπτυξης: ο ελάχιστος μισθός στη Γαλλία.

5. Κοινότητα στα βορειοανατολικά προάστια του Παρισιού, με σημαντικό πληθυσμό αραβικής καταγωγής, εξού και η αναφορά στο όνομα Χαλέντ.

6. Γενική Συνομοσπονδία Εργασίας: η μεγαλύτερη εργατική συνομοσπονδία της Γαλλία.

7. Γενική Συνομοσπονδία Στελεχών: μία από τις πέντε μεγαλύτερες συνομοσπονδίες της Γαλλίας, αφορά υπαλλήλους με υψηλή κατάρτιση και/ή διευθυντική θέση.

8. Γαλλική Συνομοσπονδία Χριστιανών Εργαζομένων: μία από τις πέντε μεγαλύτερες συνομοσπονδίες της χώρας, ανήκει στη σοσιαλχριστιανική παράδοση.

(Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στην Κυριακάτικη Αυγή, 8-11-2009)